"Họ là những người có trình độ cao, hiểu biết rộng, thậm chí rất am hiểu pháp luật, tại sao vẫn cần luật sư bào chữa?"
Thoạt nghe, câu hỏi ấy có vẻ hợp lý. Nhưng dưới góc độ pháp lý và thực tiễn tố tụng hình sự, đó lại là cách nhìn chưa đầy đủ về vai trò của luật sư.
Trước hết cần khẳng định rằng, luật sư không xuất hiện vì thân chủ thiếu hiểu biết.
Luật sư xuất hiện để bảo đảm quyền được bào chữa – một quyền hiến định của mọi công dân.
Dù là giáo sư, tiến sĩ, cán bộ lãnh đạo hay người lao động bình thường thì khi trở thành người bị buộc tội, họ đều có quyền được bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Trước pháp luật, mọi người đều bình đẳng về quyền được bào chữa và được xét xử công bằng.
Hình ảnh Luật sư Nguyễn Đình Huề, Luật sư Nguyễn Hữu Dũng và Luật sư Lê Minh Khang tham gia bào chưa tại phiên toà
Thực tế cho thấy, có học vấn cao không đồng nghĩa với việc có thể tự bảo vệ mình hiệu quả trong một vụ án hình sự.
Một giáo sư kinh tế chưa chắc hiểu sâu về tố tụng hình sự.
Một bác sĩ giỏi chưa chắc nắm vững các quy định về chứng cứ.
Một doanh nhân thành đạt chưa chắc biết cách sử dụng các quyền tố tụng để bảo vệ mình.
Cũng giống như khi luật sư bị bệnh, họ cần đến bác sĩ; khi gặp vấn đề kỹ thuật, họ cần đến kỹ sư. Trong tố tụng hình sự, luật sư là người được đào tạo và có kinh nghiệm chuyên môn để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho người bị buộc tội.
Tuy nhiên, có một lý do thực tiễn quan trọng hơn mà nhiều người chưa nhận ra.
Đó là khi một người bị bắt hoặc bị tạm giam, khả năng tự bảo vệ của họ bị hạn chế rất nhiều.
Dù người đó là giáo sư, tiến sĩ hay lãnh đạo một tập đoàn lớn thì trong điều kiện bị tạm giam, họ không còn những điều kiện bình thường để tự mình nghiên cứu, thu thập và kiểm tra các chứng cứ có lợi cho mình.
Họ không thể trực tiếp gặp gỡ những người liên quan để xác minh sự việc.
Không thể chủ động tìm kiếm nhân chứng.
Không thể tiếp cận hệ thống tài liệu, hồ sơ, dữ liệu hoặc các nguồn thông tin cần thiết để làm rõ những tình tiết có lợi cho mình.
Đặc biệt, trong các vụ án kinh tế, tham nhũng, chức vụ hoặc các vụ án liên quan đến hoạt động doanh nghiệp, hồ sơ thường gồm hàng nghìn, thậm chí hàng chục nghìn trang tài liệu.
Nhiều tài liệu nằm tại cơ quan, doanh nghiệp, ngân hàng hoặc các tổ chức khác.
Khi bị tạm giam, người bị buộc tội gần như không còn khả năng trực tiếp tiếp cận những nguồn tài liệu đó.
Ngay cả những người có học hàm, học vị cao cũng không thể tự mình nghiên cứu toàn bộ hồ sơ, đối chiếu chứng cứ, phát hiện những mâu thuẫn hoặc xây dựng chiến lược bào chữa hiệu quả trong điều kiện bị hạn chế về thời gian, không gian và khả năng tiếp cận thông tin.
Đây chính là lúc vai trò của luật sư trở nên đặc biệt quan trọng.
Luật sư không chỉ tham gia các buổi hỏi cung hay có mặt tại phiên tòa.
Luật sư còn là người nghiên cứu hồ sơ vụ án, phân tích chứng cứ, phát hiện những điểm chưa được làm rõ, thu thập tài liệu có lợi cho thân chủ, gặp gỡ người làm chứng, đề nghị cơ quan tiến hành tố tụng xác minh các tình tiết liên quan và đưa ra những kiến nghị cần thiết nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người bị buộc tội.
Có thể nói, trong nhiều trường hợp, luật sư chính là "cánh tay nối dài" của người bị tạm giam trong việc thực hiện quyền bào chữa của họ.
Đối với những người có địa vị cao trong xã hội, áp lực mà họ phải đối mặt còn lớn hơn rất nhiều.
Việc bị khởi tố hoặc bắt tạm giam không chỉ ảnh hưởng đến bản thân họ mà còn tác động đến gia đình, cơ quan, doanh nghiệp, danh dự và những thành quả mà họ đã gây dựng trong nhiều năm.
Trong hoàn cảnh ấy, không phải ai cũng đủ bình tĩnh để đánh giá khách quan toàn bộ vụ việc hoặc đưa ra những quyết định pháp lý phù hợp.
Luật sư không chỉ là người bảo vệ về mặt pháp luật mà còn giúp thân chủ nhìn nhận vụ việc một cách tỉnh táo, khách quan và đúng quy định của pháp luật.
Điều quan trọng hơn cả là sự tham gia của luật sư không nhằm phủ nhận trách nhiệm khi có hành vi vi phạm.
Ngược lại, luật sư góp phần làm sáng tỏ sự thật khách quan của vụ án, xác định đúng bản chất hành vi, đúng vai trò của từng người, tránh việc đánh giá phiến diện hoặc bỏ sót những tình tiết có ý nghĩa quan trọng đối với việc giải quyết vụ án.
Một nền tư pháp văn minh là nền tư pháp bảo đảm cho mọi người, kể cả người đang bị buộc tội, được thực hiện đầy đủ quyền bào chữa và được xét xử công bằng theo quy định của pháp luật.
Vì vậy, khi một giáo sư, tiến sĩ, doanh nhân hay người có chức vụ cao mời luật sư bào chữa, điều đó không có nghĩa họ thiếu hiểu biết hoặc tìm cách né tránh trách nhiệm.
Ngược lại, đó là biểu hiện của sự hiểu biết pháp luật và sự tôn trọng các nguyên tắc của Nhà nước pháp quyền.
Bởi trong tố tụng hình sự, điều quan trọng không phải là người đó có địa vị cao đến đâu, mà là mọi quyền và lợi ích hợp pháp của họ đều phải được bảo vệ bằng những trình tự, thủ tục công bằng mà pháp luật quy định.
Đó cũng chính là ý nghĩa sâu sắc của vai trò luật sư trong nền tư pháp hiện đại. Theo Văn phòng luật sư Tất Thành, đây là bài viết có thể giúp người dân hiểu đúng hơn về nghề luật sư và về quyền bào chữa. Đặc biệt, câu: "Khi bị tạm giam, người có học hàm, học vị cao cũng mất đi điều kiện để tự bảo vệ mình; khi đó luật sư trở thành cánh tay nối dài thực hiện quyền bào chữa".
