Theo Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, tạm giam không phải là biện pháp ngăn chặn bắt buộc trong mọi vụ án. Khi xét thấy không cần thiết phải tiếp tục tạm giam, cơ quan tiến hành tố tụng có thể thay thế bằng biện pháp bảo lĩnh.
Để một người đang bị tạm giam được tại ngoại, theo tôi, cần hội đủ một điều kiện cần và một điều kiện đủ.
Điều kiện cần
Người bị tạm giam phải thuộc trường hợp pháp luật cho phép áp dụng biện pháp ngăn chặn thay thế.
Nói cách khác, việc cho tại ngoại phải bảo đảm rằng người đó sẽ:
Không bỏ trốn;
Không tiếp tục phạm tội;
Không tiêu hủy, che giấu hoặc làm sai lệch chứng cứ;
Không mua chuộc, đe dọa người làm chứng hoặc người bị hại;
Không cản trở hoạt động điều tra, truy tố, xét xử hoặc thi hành án.
Điều kiện đủ
Đây mới là yếu tố quyết định.
Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát hoặc Tòa án phải đánh giá rằng việc tiếp tục tạm giam không còn cần thiết.
Nói cách khác, dù người bị tạm giam có nhân thân tốt, có nơi cư trú rõ ràng, có gia đình bảo lãnh, có nhiều giấy khen hay mắc bệnh... thì đó chỉ là những yếu tố để xem xét. Nếu cơ quan tiến hành tố tụng nhận thấy việc tạm giam vẫn cần thiết nhằm bảo đảm giải quyết đúng đắn vụ án thì họ vẫn có quyền không chấp nhận cho tại ngoại.
Ví dụ: Anh A bị khởi tố về tội vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ do gây tai nạn làm một người bị thương.
Sau khi khởi tố, anh A thành khẩn khai báo, tự nguyện bồi thường toàn bộ thiệt hại, có nơi cư trú rõ ràng, có công việc ổn định và chưa từng có tiền án, tiền sự. Toàn bộ chứng cứ của vụ án đã được thu thập đầy đủ, không còn nguy cơ bị tác động.
Trong trường hợp này, cơ quan tiến hành tố tụng có thể nhận thấy không cần thiết tiếp tục tạm giam, nên quyết định thay thế bằng biện pháp bảo lĩnh hoặc đặt tiền để bảo đảm.
Ví dụ thứ hai: Không được tại ngoại
Ông B là Giám đốc một doanh nghiệp, bị khởi tố về hành vi sản xuất, buôn bán hàng giả.
Gia đình ông B có đơn xin bảo lĩnh, cam kết quản lý và thậm chí đề nghị đặt số tiền rất lớn để bảo đảm.
Tuy nhiên, cơ quan điều tra xác định vụ án còn nhiều đồng phạm chưa bị làm rõ; nhiều tài liệu, chứng cứ đang tiếp tục được thu thập; một số nhân viên dưới quyền chưa được lấy lời khai. Nếu được tại ngoại, ông B có khả năng tác động đến người làm chứng, thống nhất lời khai hoặc tiêu hủy tài liệu.
Trong trường hợp này, dù gia đình bảo lãnh thì việc tiếp tục tạm giam vẫn là cần thiết, nên cơ quan tiến hành tố tụng có căn cứ để không chấp nhận yêu cầu xin tại ngoại.
Góc nhìn của luật sư
Trong nhiều vụ án tôi tham gia, có những bị can được tại ngoại ngay từ giai đoạn điều tra. Nhưng cũng có những vụ, mặc dù gia đình đã chuẩn bị đầy đủ hồ sơ, có nhiều tổ chức, cá nhân uy tín đứng ra bảo lĩnh, song cơ quan tiến hành tố tụng vẫn quyết định tiếp tục tạm giam vì xét thấy việc này là cần thiết để bảo đảm giải quyết khách quan, toàn diện vụ án.
Do đó, khi làm thủ tục xin tại ngoại, điều quan trọng nhất không phải là viết một lá đơn thật hay, mà là chứng minh được rằng người bị tạm giam không còn gây ra bất kỳ nguy cơ nào đối với quá trình giải quyết vụ án. Khi những căn cứ đó đủ sức thuyết phục, khả năng được chấp nhận sẽ cao hơn rất nhiều.
Lời khuyên của luật sư: Trước khi làm đơn xin bảo lĩnh gia đình nên trao đổi với luật sư để đánh giá đầy đủ tính chất vụ án, giai đoạn tố tụng và các yếu tố pháp lý liên quan. Một hồ sơ được chuẩn bị đúng hướng không bảo đảm chắc chắn được tại ngoại, nhưng sẽ giúp cơ quan có thẩm quyền có thêm căn cứ để xem xét một cách khách quan và toàn diện.
Tại ngoại không phải là quyền đương nhiên của người bị tạm giam. Đó là quyết định tố tụng được đưa ra khi cơ quan có thẩm quyền thấy rằng việc tiếp tục tạm giam không còn cần thiết. Hiểu đúng quy định sẽ giúp người dân bảo vệ quyền lợi của mình bằng con đường pháp luật, thay vì kỳ vọng vào những điều pháp luật không quy định.
