Có rất nhiều vụ án mà chứng cứ buộc tội rõ ràng, bị cáo thừa nhận hành vi phạm tội và mong muốn lớn nhất của họ là được hưởng sự khoan hồng của pháp luật.
Tuy nhiên, cần hiểu rằng: Bị cáo thừa nhận hành vi phạm tội không đồng nghĩa với việc luật sư phải chấp nhận toàn bộ tội danh, khung hình phạt và quan điểm truy tố của Viện kiểm sát.
Trong những trường hợp này, luật sư cần có phương pháp tiếp cận linh hoạt, khách quan và khoa học. Có thể không tranh luận về việc bị cáo có thực hiện hành vi hay không, nhưng vẫn phải kiểm tra tính hợp pháp, tính xác thực và giá trị chứng minh của từng tài liệu, chứng cứ; làm rõ những vấn đề chưa thống nhất để bảo vệ tốt nhất quyền và lợi ích hợp pháp của thân chủ.
Khi bị cáo đã thừa nhận hành vi phạm tội, luật sư cần nghiên cứu kỹ hồ sơ để xác định phương hướng bào chữa phù hợp.
Không nên máy móc phủ nhận những tình tiết đã được chứng minh bằng chứng cứ khách quan. Nhưng cũng không được mặc nhiên chấp nhận toàn bộ nhận định của cơ quan tiến hành tố tụng.
Luật sư cần xác định:
Từ đó, luật sư xác định mục tiêu bào chữa: có thể là đề nghị thay đổi tội danh, thay đổi khoản truy tố, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự hoặc xin áp dụng chính sách khoan hồng.

Các luật sư của Văn phòng luật sư Tất Thành tham gia bào chữa trọng vụ đại án kinh tế, chức vụ. Thứ 2 từ phải qua trái: Luật sư Nguyễn Đình Huề, luật sư Lê Minh Khang và luật sư Nguyễn Hữu Dũng
Đây là một trong những công việc quan trọng của luật sư trong quá trình nghiên cứu hồ sơ vụ án.
Có trường hợp bị cáo thừa nhận hành vi phạm tội nhưng không đồng nghĩa với việc họ thừa nhận tất cả những tình tiết mà cơ quan điều tra và Viện kiểm sát sử dụng để định tội, định khung hình phạt.
Nếu qua nghiên cứu tài liệu, chứng cứ, luật sư nhận thấy hành vi thực tế của thân chủ không hoàn toàn phù hợp với nội dung truy tố, cần chủ động trao đổi với thân chủ để làm rõ.
Luật sư cần:
Ví dụ minh họa:
Một bị cáo bị truy tố về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo khoản 3 Điều 174 Bộ luật Hình sự, với nhận định đã chiếm đoạt số tiền lớn thông qua nhiều lần giao dịch.
Bị cáo thừa nhận đã nhận tiền của người bị hại và không thực hiện được cam kết. Tuy nhiên, khi nghiên cứu hồ sơ, luật sư phát hiện một phần tiền đã được bị cáo hoàn trả trước khi vụ án được khởi tố; một số khoản tiền khác là giao dịch vay mượn, có chứng từ chuyển khoản và tài liệu thể hiện quá trình thực hiện nghĩa vụ.
Luật sư cần trao đổi với bị cáo để làm rõ mục đích nhận tiền, thời điểm phát sinh ý định chiếm đoạt, quá trình sử dụng tiền và những khoản đã hoàn trả.
Nếu chứng cứ khách quan không chứng minh được toàn bộ số tiền mà Viện kiểm sát xác định là tài sản bị chiếm đoạt, luật sư có thể đề nghị đánh giá lại giá trị tài sản, phạm vi hành vi và hậu quả thực tế. Tùy kết quả chứng minh, có thể đề nghị áp dụng khoản nhẹ hơn.
Đây là một hướng bào chữa rất đáng chú ý.
Trong thực tiễn, có những trường hợp bị cáo thừa nhận hành vi nhưng quan điểm định tội của cơ quan buộc tội chưa thực sự thuyết phục. Luật sư cần phân biệt rõ giữa hành vi thực tế đã xảy ra và cách đánh giá pháp lý đối với hành vi đó.
Chẳng hạn:
Ví dụ minh họa:
Một bị cáo bị truy tố về tội cố ý gây thương tích theo khoản 3 Điều 134 Bộ luật Hình sự. Bị cáo thừa nhận có đánh người bị hại.
Tuy nhiên, khi nghiên cứu hồ sơ, luật sư phát hiện kết luận giám định tỷ lệ tổn thương cơ thể và các tài liệu liên quan chưa làm rõ đầy đủ mối quan hệ nhân quả giữa toàn bộ thương tích với hành vi của bị cáo. Một số thương tích có thể đã xuất hiện từ trước hoặc liên quan đến nguyên nhân khác.
Luật sư cần trao đổi với thân chủ, đối chiếu các tài liệu y tế, biên bản khám nghiệm và kết luận giám định để xác định chính xác những thương tích do hành vi của bị cáo gây ra.
Nếu có căn cứ khoa học và pháp lý cho thấy tỷ lệ tổn thương cơ thể được sử dụng để truy tố chưa chính xác, luật sư có thể đề nghị xem xét lại kết luận giám định, đánh giá lại hậu quả và áp dụng khoản tương ứng với mức độ hành vi đã được chứng minh.
Như vậy, dù bị cáo thừa nhận hành vi đánh người, luật sư vẫn có thể bảo vệ quyền lợi bằng cách đề nghị xem xét lại khoản truy tố.
Cần nhấn mạnh rằng, việc đề nghị chuyển tội danh hoặc áp dụng khoản nhẹ hơn phải dựa trên chứng cứ và các dấu hiệu cấu thành tội phạm, không phải chỉ dựa vào mong muốn được giảm nhẹ của bị cáo.
Muốn xin giảm nhẹ thành công, luật sư phải tìm được nhiều tình tiết giảm nhẹ có giá trị pháp lý.
Ngoài các tình tiết được quy định tại khoản 1, Điều 51 Bộ luật Hình sự như:
Luật sư cần chủ động tìm kiếm thêm các tình tiết khác như:
- Bị cáo là lao động chính trong gia đình.
- Gia đình có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn.
- Thân nhân là người có công.
- Có quá trình sinh sống, làm việc tốt tại địa phương.
- Được bị hại xin giảm nhẹ hoặc đề nghị khoan hồng.
…
Nhiều khi chỉ một tài liệu nhỏ nhưng có giá trị chứng minh tốt cũng có thể tạo ra sự khác biệt đáng kể trong quyết định lượng hình của Hội đồng xét xử.
Đối với các vụ án đồng phạm, đây là nội dung đặc biệt quan trọng.
Luật sư cần làm rõ:
- Vai trò của bị cáo ở mức độ nào.
Nếu thân chủ chỉ tham gia ở mức độ thứ yếu, không hưởng lợi nhiều hoặc chỉ thực hiện theo sự chỉ đạo của người khác thì cần được phân hóa trách nhiệm hình sự tương xứng.
Nguyên tắc cá thể hóa hình phạt đòi hỏi mỗi bị cáo phải chịu trách nhiệm đúng với hành vi và vai trò của mình, không thể đánh đồng với các đồng phạm khác.
Một bản bào chữa hiệu quả không chỉ nhìn vào quá khứ mà còn phải hướng tới tương lai.
Luật sư cần giúp Hội đồng xét xử thấy rằng:
- Bị cáo đã nhận thức rõ sai phạm.
- Có nơi cư trú rõ ràng.
- Có công việc ổn định hoặc cơ hội lao động sau khi chấp hành án.
- Có gia đình sẵn sàng quản lý, giáo dục.
- Nguy cơ tái phạm thấp.
Khi Tòa án nhận thấy bị cáo còn khả năng giáo dục, cải tạo tốt thì cơ hội được hưởng chính sách khoan hồng sẽ cao hơn.
Pháp luật nghiêm minh nhưng cũng rất nhân đạo.
Bên cạnh các căn cứ pháp lý, luật sư cần trình bày những yếu tố mang tính nhân văn:
- Hoàn cảnh gia đình.
- Trách nhiệm nuôi dưỡng cha mẹ già, con nhỏ.
- Những khó khăn khách quan dẫn đến việc phạm tội.
- Sự day dứt, hối hận của bị cáo.
Tuy nhiên, việc trình bày phải dựa trên chứng cứ và sự thật khách quan, tránh sa vào kể lể hoặc biện minh cho hành vi phạm tội.
Một bản bào chữa tốt không chỉ dừng lại ở việc "xin giảm nhẹ" mà cần đưa ra đề xuất cụ thể.
Ví dụ:
- Đề nghị áp dụng đầy đủ các tình tiết giảm nhẹ.
- Đề nghị xử dưới mức trung bình của khung hình phạt.
- Đề nghị áp dụng khoản 1, khoản 2 Điều 54 Bộ luật Hình sự.
- Đề nghị cho hưởng án treo nếu đủ điều kiện.
- Đề nghị miễn hình phạt bổ sung trong trường hợp đặc biệt khó khăn.
- Đề nghị miễn, giảm án phí.
Những kiến nghị rõ ràng sẽ giúp Hội đồng xét xử có thêm cơ sở để xem xét.
Kết luận
Trong các vụ án mà bị cáo đã thừa nhận hành vi phạm tội, giá trị của luật sư không nằm ở việc phủ nhận sự thật mà nằm ở khả năng làm cho Tòa án nhìn thấy đầy đủ con người phía sau hành vi phạm tội.
Một luật sư giỏi không chỉ bảo vệ quyền lợi hợp pháp của thân chủ mà còn giúp Hội đồng xét xử có thêm căn cứ để đưa ra một bản án vừa nghiêm minh, vừa nhân văn, đúng pháp luật nhưng vẫn mở ra cho bị cáo cơ hội sửa chữa sai lầm và làm lại cuộc đời.