Với người nước ngoài, đặc biệt là người Trung Quốc đang bị tạm giam tại Việt Nam, những khó khăn ấy thường phức tạp hơn bởi sự khác biệt về ngôn ngữ, văn hóa, nhận thức pháp luật và khoảng cách với gia đình.
Có những cuộc gặp mà luật sư phải đối diện với một thân chủ hoàn toàn bình tĩnh; nhưng cũng có những cuộc gặp mà trước mặt mình là một người đang hoảng loạn, tuyệt vọng, thậm chí mất phương hướng. Trong những trường hợp ấy, kinh nghiệm nghề nghiệp cho luật sư hiểu rằng: không phải lúc nào điều thân chủ nói ra cũng là vấn đề quan trọng nhất; nhiều khi điều quan trọng nằm ở phía sau những lời nói đó.
Có những thân chủ ngay từ lần đầu gặp luật sư đã khẳng định rất mạnh mẽ: “Tôi không làm gì cả, tôi hoàn toàn vô tội”. Luật sư không nên vội vàng đồng tình, nhưng cũng không nên thể hiện thái độ nghi ngờ hoặc phản bác ngay. Điều cần làm là bình tĩnh nghe họ kể lại toàn bộ sự việc, sau đó đối chiếu từng nội dung với tài liệu, chứng cứ trong hồ sơ. Một người có thể vô tội theo cách họ hiểu, nhưng pháp luật lại đặt ra những vấn đề khác mà họ chưa nhận thức được. Ngược lại, có những trường hợp thân chủ bị quy kết một vai trò lớn hơn rất nhiều so với hành vi thực tế của họ. Vì vậy, nhiệm vụ của luật sư không phải là tin hay không tin thân chủ ngay từ đầu, mà là kiểm chứng lời trình bày bằng chứng cứ và pháp luật.
Luật sư Nguyễn Đình Huề, luật sư Nguyễn Hữu Dũng và luật sư Lê Minh Khang chuẩn bị làm việc với khách hàng là người Trung Quốc, mời bào chữa cho người Trung Quốc trong vụ án Hình sự tại Việt Nam
Trường hợp ngược lại cũng rất thường gặp. Thân chủ nói: “Tôi đã nhận hết rồi”. Nhưng khi luật sư hỏi kỹ, có thể phát hiện họ nhận tội vì nghĩ rằng nhận thì sẽ được khoan hồng; hoặc vì không hiểu câu hỏi; hoặc vì muốn bảo vệ một người khác; hoặc đơn giản là họ nghĩ mình không còn cách nào khác. Khi đó, luật sư cần phân biệt giữa việc thân chủ thừa nhận hành vi thực tế và việc họ thừa nhận trách nhiệm hình sự theo cách hiểu của họ. Hai vấn đề này không phải lúc nào cũng giống nhau. Luật sư cần trở lại với câu hỏi căn bản: hành vi cụ thể là gì, nhận thức của thân chủ về hành vi đó ra sao, chứng cứ nào chứng minh và các yếu tố cấu thành tội phạm đã được chứng minh đầy đủ hay chưa. Không nên vì thân chủ nhận tội mà bỏ qua việc kiểm tra chứng cứ.
Đây là tình huống đòi hỏi luật sư phải đặc biệt tỉnh táo. Thân chủ có thể nói: “Việc này là do người kia làm, tôi chỉ làm theo”. Nhưng “chỉ làm theo” không đương nhiên loại trừ trách nhiệm hình sự. Ngược lại, nếu thân chủ thực sự không biết mục đích hoặc không cùng ý chí với người khác thì đó lại là vấn đề cần được chứng minh. Vì vậy, luật sư không nên biến lời khai của thân chủ thành một câu chuyện nhằm đẩy toàn bộ trách nhiệm cho người khác. Cần làm rõ từng hành vi, thời điểm tham gia, mức độ nhận thức, quyền quyết định, lợi ích nhận được và mối quan hệ giữa những người liên quan. Trong vụ án đồng phạm, xác định đúng vai trò của từng người quan trọng hơn việc ai nhận nhiều hay nhận ít.
Đây là một trong những tình huống đáng lo ngại nhất khi làm việc với người Trung Quốc. Có thể thân chủ giao tiếp được một chút tiếng Việt nhưng không đủ để hiểu chính xác những câu hỏi mang tính pháp lý. Một từ ngữ thông thường khi đưa vào bối cảnh tố tụng có thể mang một ý nghĩa hoàn toàn khác. Luật sư phải kiểm tra xem thân chủ thực sự hiểu vấn đề hay chỉ nghĩ rằng mình đã hiểu. Nếu cần phiên dịch, phải bảo đảm việc trao đổi được thực hiện chính xác. Khi nghiên cứu hồ sơ, luật sư cũng cần chú ý đến các biên bản hỏi cung, lời khai và tài liệu tố tụng có liên quan đến vấn đề ngôn ngữ. Đối với người nước ngoài, bảo đảm sự hiểu biết thực chất về quá trình tố tụng là một phần quan trọng của việc bảo vệ quyền bào chữa.
Có trường hợp thân chủ nói với luật sư: “Có người bảo tôi phải khai như thế này”. Đây là thông tin cần được tiếp nhận một cách nghiêm túc nhưng cũng phải hết sức thận trọng. Luật sư không nên lập tức kết luận có vi phạm tố tụng. Cần hỏi cụ thể ai nói, nói trong hoàn cảnh nào, nội dung gì, xảy ra trước hay sau lần hỏi cung nào và lời khai đó có được thể hiện trong biên bản hay không. Sau đó phải đối chiếu với hồ sơ và các tài liệu liên quan. Nếu có dấu hiệu bất thường, luật sư cần sử dụng các cơ chế pháp lý phù hợp để bảo vệ quyền của thân chủ. Luật sư phải làm rõ sự thật chứ không tạo ra một sự thật có lợi.
Đây có lẽ là một trong những tình huống nhạy cảm nhất. Gia đình ở Trung Quốc có thể rất hoang mang và đặt niềm tin rất lớn vào luật sư. Họ có thể hỏi thẳng: “Có thể đưa người nhà tôi ra ngoài không?”, “Có cách nào giải quyết nhanh không?”, thậm chí đặt vấn đề về những phương thức nằm ngoài khuôn khổ pháp luật. Trong trường hợp này, luật sư phải giữ nguyên tắc ngay từ đầu. Có thể giải thích cho gia đình về các quy định pháp luật, điều kiện và thủ tục có liên quan, nhưng không được biến sự lo lắng của họ thành cơ hội để hứa hẹn những điều mình không thể kiểm soát. Luật sư có thể cam kết về trách nhiệm và chất lượng công việc của mình, nhưng không thể cam kết thay cơ quan tiến hành tố tụng về kết quả vụ án.
Đây là câu hỏi mà luật sư cần trả lời rất rõ ràng. Việc áp dụng, thay đổi hoặc hủy bỏ biện pháp ngăn chặn không đơn giản là một giao dịch bằng tiền. Luật sư cần giải thích cho thân chủ và gia đình hiểu rằng việc xem xét các biện pháp ngăn chặn phải căn cứ vào quy định pháp luật, tính chất vụ án, nhân thân và những điều kiện cụ thể của vụ việc. Nếu có cơ sở pháp lý để đề nghị thay đổi biện pháp ngăn chặn, luật sư có thể nghiên cứu và thực hiện các thủ tục phù hợp. Nhưng tuyệt đối không nên tạo cho gia đình suy nghĩ rằng tiền có thể thay thế pháp luật. Trong nghề luật sư, có những lúc từ chối một yêu cầu của khách hàng lại chính là cách bảo vệ họ tốt nhất.
Đây là tình huống luật sư phải đặc biệt cẩn trọng. Thân chủ có thể nói: “Luật sư hãy bảo người kia khai giống tôi”. Hoặc gia đình có thể mong muốn những người liên quan thống nhất lời khai để “có lợi cho tất cả”. Luật sư phải giải thích rằng mỗi người phải chịu trách nhiệm về lời khai của chính mình và việc tạo dựng hoặc thống nhất lời khai không đúng sự thật có thể làm phát sinh những rủi ro pháp lý nghiêm trọng. Công việc của luật sư là bảo vệ quyền bào chữa của thân chủ bằng pháp luật và chứng cứ, không phải xây dựng một câu chuyện giả tạo. Một lời khai được sắp đặt có thể tưởng là có lợi trước mắt nhưng lại trở thành điểm bất lợi rất lớn khi bị kiểm chứng.
Đây là thử thách đối với bản lĩnh của luật sư. Thân chủ có thể nói: “Điều này tôi không muốn luật sư biết”, hoặc “Nếu luật sư biết thì đừng nói với ai”. Luật sư phải tôn trọng các nguyên tắc bảo mật và quyền của thân chủ, đồng thời phải phân biệt rõ giữa việc giữ bí mật nghề nghiệp và việc trực tiếp tham gia vào hành vi trái pháp luật. Nếu thông tin đó là một tình tiết bất lợi, luật sư cần nghiên cứu cách xử lý về mặt pháp lý, đánh giá chứng cứ và xây dựng phương án bào chữa phù hợp. Không nên tìm cách “xóa” một sự thật bằng một sự thật khác. Luật sư giỏi không phải là người làm cho tình tiết bất lợi biến mất, mà là người biết đặt tình tiết đó vào đúng vị trí pháp lý của nó.
Có những lần gặp, câu hỏi đầu tiên của thân chủ không phải là “Tôi bị buộc tội gì?” mà là: “Bao giờ tôi được về?”. Đó là phản ứng rất tự nhiên của một người đang bị tước tự do. Trong hoàn cảnh đó, luật sư không nên trả lời bằng một lời hứa mà mình không thể thực hiện. Điều cần làm là giúp thân chủ hiểu từng bước của quá trình tố tụng, những vấn đề pháp lý đang đặt ra và những việc luật sư có thể làm ngay. Khi con người đang ở trong bóng tối, điều họ cần trước tiên không phải là một lời hứa, mà là một người giúp họ nhìn thấy con đường phía trước.
Trong một số vụ án, bên cạnh nguy cơ trách nhiệm hình sự còn có vấn đề tài sản, tiền bạc hoặc nghĩa vụ dân sự. Gia đình có thể đặt câu hỏi: “Nếu trả lại tiền thì có được giảm án không?”, “Có nên bán tài sản để khắc phục hậu quả không?”. Đây là những vấn đề cần được luật sư phân tích trên cơ sở cụ thể của vụ án. Việc khắc phục hậu quả, bồi thường hoặc tự nguyện thực hiện nghĩa vụ có thể có ý nghĩa pháp lý trong những trường hợp nhất định, nhưng không nên biến thành một công thức máy móc rằng “cứ trả tiền là hết trách nhiệm hình sự”. Luật sư phải phân biệt rõ trách nhiệm hình sự và trách nhiệm dân sự, đồng thời đánh giá việc sử dụng tài sản sao cho vừa có căn cứ pháp luật, vừa bảo vệ tốt nhất lợi ích hợp pháp của thân chủ và gia đình.
Đối với nhiều vụ án hiện nay, điện thoại và dữ liệu điện tử có thể đóng vai trò rất quan trọng. Với người Trung Quốc, các trao đổi có thể được thực hiện qua nhiều ứng dụng và nền tảng khác nhau. Luật sư cần xác định thân chủ sử dụng những phương tiện liên lạc nào, dữ liệu nào có liên quan và nội dung đó phản ánh điều gì. Tuy nhiên, luật sư không nên hướng dẫn thân chủ xóa, sửa, tiêu hủy hoặc làm sai lệch dữ liệu. Thay vào đó, cần tập trung vào việc xác định nguồn gốc, tính xác thực, nội dung và giá trị chứng minh của dữ liệu theo quy định pháp luật. Dữ liệu điện tử phải được nhìn bằng con mắt pháp lý, không phải chỉ bằng nội dung có lợi hay bất lợi cho thân chủ.
Đây là tình huống khá phức tạp. Một người nước ngoài có thể nói rằng họ sang Việt Nam làm việc hoặc kinh doanh nhưng sau đó bị người khác lợi dụng, thậm chí bị cuốn vào một hoạt động mà họ không hiểu đầy đủ. Luật sư cần làm rõ họ đã được giới thiệu như thế nào, đã được thông tin những gì, có nhận thức gì về công việc, ai chỉ đạo, ai hưởng lợi và họ thực tế đã làm những gì. Không thể chỉ vì thân chủ nói “tôi bị lừa” mà kết luận họ không có trách nhiệm. Nhưng cũng không thể chỉ vì họ đã tham gia một hoạt động mà mặc nhiên cho rằng họ biết tất cả. Điểm mấu chốt vẫn là chứng minh nhận thức, ý chí và hành vi thực tế của từng người.
Trong một số vụ án có nhiều người liên quan, thân chủ có thể lo sợ rằng nếu khai đúng sự thật thì người khác sẽ trả thù mình hoặc gia đình ở Trung Quốc. Đây là vấn đề luật sư cần lắng nghe và đánh giá nghiêm túc. Tuy nhiên, luật sư không nên tự mình hứa hẹn những biện pháp bảo vệ vượt quá thẩm quyền. Điều cần làm là ghi nhận thông tin, đánh giá mức độ cụ thể của nguy cơ và hướng dẫn thân chủ sử dụng những cơ chế pháp lý phù hợp. Trong mọi trường hợp, luật sư phải tránh biến nỗi sợ hãi của thân chủ thành động cơ để họ khai báo sai sự thật.
Đây là điều đôi khi xảy ra với người nước ngoài. Họ có thể cho rằng luật sư Việt Nam không hiểu văn hóa của họ, không hiểu ngôn ngữ của họ hoặc không đủ khả năng giải quyết vụ án. Khi đó, tranh luận để chứng minh mình giỏi thường không có tác dụng. Cách tốt nhất là làm việc bằng sự minh bạch: nói rõ mình đã nghiên cứu vấn đề gì, còn thiếu tài liệu gì, có thể làm gì và không thể làm gì. Niềm tin không được tạo ra bằng những lời quảng cáo về năng lực; niềm tin được tạo ra bằng cách luật sư xử lý công việc từng bước như thế nào.
Tóm lại
Làm luật sư hình sự nhiều năm, tôi càng nhận thấy có những vụ án không thể giải quyết bằng việc nắm chắc pháp luật.
Có những lúc luật sư phải biết lắng nghe một người đang tuyệt vọng.
Có lúc phải giải thích một điều rất khó bằng những lời rất đơn giản.
Có lúc phải nói với gia đình thân chủ một điều họ không muốn nghe.
Có lúc phải nói “không” trước một đề nghị rất hấp dẫn về vật chất.
Và cũng có lúc, luật sư phải ngồi hàng giờ để kiểm tra một chi tiết tưởng như rất nhỏ trong hồ sơ, bởi chính chi tiết ấy có thể làm thay đổi cách nhìn về vai trò của thân chủ.
Đối với người Trung Quốc đang bị tạm giam tại Việt Nam, luật sư còn phải làm thêm một việc: thu hẹp khoảng cách giữa một con người với một hệ thống pháp luật mà họ chưa quen thuộc.
Luật sư cần giữ được sự tỉnh táo khi người khác hoang mang, giữ được nguyên tắc khi người khác gây sức ép và giữ được lòng nhân ái nhưng không để lòng nhân ái làm mất đi sự khách quan nghề nghiệp.
Bởi sau cùng, luật sư có thể làm tất cả những gì pháp luật cho phép để bảo đảm rằng một con người được nhìn nhận đúng với hành vi, vai trò, chứng cứ và trách nhiệm pháp lý thực sự của họ.
