Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng pháp luật cho thấy vẫn tồn tại trường hợp các bị cáo có hành vi, vai trò và tình tiết tương đồng nhưng mức hình phạt được đề nghị lại có sự chênh lệch đáng kể. Trên cơ sở phân tích các quy định của Bộ luật Hình sự và thực tiễn tranh tụng, bài viết làm rõ kỹ năng sử dụng phương pháp so sánh của luật sư trong các vụ án đồng phạm, qua đó góp phần bảo vệ nguyên tắc công bằng, nâng cao chất lượng tranh tụng và hiệu quả xét xử hình sự.
Trong tố tụng hình sự, nguyên tắc cá thể hóa trách nhiệm hình sự giữ vai trò nền tảng trong việc quyết định hình phạt đối với người phạm tội. Đối với các vụ án có đồng phạm, nguyên tắc này càng có ý nghĩa đặc biệt, bởi việc đánh giá vai trò, hành vi và các tình tiết liên quan của từng bị cáo là cơ sở trực tiếp để bảo đảm sự công bằng trong xử lý hình sự.
Thực tiễn xét xử cho thấy, có những vụ án mà các bị cáo đồng phạm bị truy tố cùng tội danh, cùng điều khoản, với hành vi và vai trò không có sự khác biệt đáng kể, nhưng mức hình phạt được đề nghị lại có sự chênh lệch rõ rệt. Trong bối cảnh đó, phương pháp so sánh trở thành một kỹ năng tranh tụng quan trọng của luật sư nhằm phản biện quan điểm buộc tội và bảo vệ nguyên tắc công bằng trong xét xử.
Luật sư Nguyễn Đình Huề, luật sư Nguyễn Hữu Dũng và luật sư Lê Minh Khang, tham gia bào chữa trong vụ án phức tạp tại Toà án nhân dân tỉnh Bắc Ninh.
Điều 17 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) quy định về đồng phạm, xác định trách nhiệm hình sự của những người cùng cố ý thực hiện một tội phạm. Điều 58 Bộ luật Hình sự quy định khi quyết định hình phạt đối với người đồng phạm, Tòa án phải xem xét tính chất của đồng phạm, vai trò của từng người và các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự.
Bên cạnh đó, Điều 3 Bộ luật Hình sự nhấn mạnh nguyên tắc công bằng và cá thể hóa trách nhiệm hình sự, còn Điều 13 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 khẳng định nguyên tắc suy đoán vô tội.
Những quy định này là cơ sở pháp lý quan trọng để luật sư vận dụng phương pháp so sánh, làm rõ rằng việc phân hóa hình phạt chỉ có thể được thực hiện khi tồn tại sự khác biệt mang tính bản chất, được chứng minh bằng chứng cứ hợp pháp.
3.1. Nhận diện đúng vấn đề cần so sánh
Kỹ năng đầu tiên của luật sư là nhận diện đúng những trường hợp cần áp dụng phương pháp so sánh. Đó là khi các bị cáo đồng phạm cùng bị truy tố về một tội danh, cùng điều khoản của Bộ luật Hình sự, không có sự khác biệt rõ ràng về vai trò hoặc hậu quả, nhưng mức hình phạt được đề nghị lại có sự chênh lệch đáng kể.
Việc xác định đúng vấn đề giúp luật sư tập trung tranh luận vào trọng tâm, tránh sa vào những lập luận mang tính cảm tính hoặc không có giá trị pháp lý.
3.2. Xây dựng các trục so sánh có giá trị pháp lý
So sánh trong tranh tụng phải được thực hiện trên những tiêu chí cụ thể, bao gồm: hành vi phạm tội, vai trò trong quan hệ đồng phạm, mức độ gây ra hậu quả, nhân thân người phạm tội, các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ và mức độ hưởng lợi từ hành vi phạm tội.
Việc đặt các bị cáo vào cùng một “mặt bằng pháp lý” cho phép luật sư làm rõ rằng giữa họ không tồn tại sự khác biệt đáng kể để dẫn đến sự chênh lệch lớn về hình phạt.
3.3. Chỉ ra sự thiếu căn cứ trong đề nghị hình phạt
Một điểm mấu chốt của phương pháp so sánh là luật sư không chỉ dừng lại ở việc nêu sự chênh lệch, mà phải chỉ ra rằng sự chênh lệch đó không được chứng minh bằng chứng cứ cụ thể hoặc không phù hợp với các quy định của pháp luật hình sự.
Khi không có căn cứ rõ ràng để xác định vai trò trội hơn hoặc trách nhiệm nặng hơn của một bị cáo, việc đề nghị mức hình phạt cao hơn sẽ thiếu tính thuyết phục và không bảo đảm nguyên tắc cá thể hóa trách nhiệm hình sự.
Phương pháp so sánh chỉ phát huy hiệu quả khi được trình bày một cách khoa học, tiết chế và bám sát pháp luật. Luật sư cần tránh sử dụng ngôn ngữ mang tính đối đầu, quy kết, mà nên đặt vấn đề dưới góc độ áp dụng nguyên tắc công bằng và cá thể hóa trách nhiệm hình sự.
Cách tiếp cận này không chỉ góp phần bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của thân chủ, mà còn hỗ trợ Hội đồng xét xử có thêm cơ sở để cân nhắc, đánh giá toàn diện vụ án.
Việc sử dụng phương pháp so sánh trong tranh tụng các vụ án đồng phạm không chỉ là một kỹ năng nghề nghiệp, mà còn thể hiện vai trò phản biện và đồng hành cùng Tòa án của luật sư trong việc bảo đảm công lý. Kỹ năng này góp phần nâng cao chất lượng tranh tụng, tăng tính thống nhất trong áp dụng pháp luật và củng cố niềm tin của xã hội vào hoạt động xét xử.
Trong bối cảnh tăng cường tranh tụng tại phiên tòa và cải cách tư pháp hiện nay, kỹ năng sử dụng phương pháp so sánh ngày càng trở nên cần thiết đối với luật sư hình sự. Khi được vận dụng đúng đắn, phương pháp này không chỉ giúp bảo vệ hiệu quả quyền và lợi ích hợp pháp của thân chủ, mà còn góp phần bảo đảm việc xét xử công bằng, khách quan và đúng pháp luật.
